Kategori: Denemeleri

.
“İnsanlar kıyıcıydı, kitaplara kaçtım” Cemil Meriç

       Hepimiz kaçıyoruz!
       Nereye, hangi yöne kaçtığımız, bu kaçışın nasıl tanımlandığı o kadar da önemli değil. Bizi görenlerin, bize nereden baktıklarına göre değişen tanımları var. Durdukları yeri merkeze alarak, sizi tarif ederler; yakın/uzak bulurlar. Oysa siz, kendinizden kaçıyor da olabilirsiniz; Size biçilen rolden, kalıptan, sahte bir dünyadan kendi dünyanıza, aidiyetinize, fıtratınıza kaçar gibi sığınıyor da olabilirsiniz. C. Meriç, Tanzimat sonrası bir kaçıştan bahseder; “kimi Yunana, kimi Turana…” kaçanlar bellidir: mustağrib. Biz onlardan uzağız ve illa bir tanımlama yapılacaksa, adımız bellidir: muzdarip.
       Dünkü cemiyetin ruhundan tevarüs hafızasıyla, bugünkü ‘birey’ toplumunun kalabalığına/kabalığına mahkûm edilmiş insan elbette kitaba kaçacaktır. Bu kitaba kaçış onu yazmaya da vardıracaktır. Çünkü söyleme ihtiyacı içindedir. ‘birey toplumu’nda, başka bir ifade ile ‘yalnızlar kalabalığında’ insan kendini ifade edemeyince, muhatabına ulaşamayınca ‘yazmak’ bir imkân olarak belirir. Bu imkânı kullanmak ise her zaman mümkün olmayabilir. Çileli kafalar için ‘yazmak’ rahatlamaktır. O halde yazının evvelinde hafakan/buhran vardır. Kelam ve kalem imkânını kullanamayan muzdarip, tehlikeli bir sükûta müptela olur ki sükûnet bulamaz ise adeta fikrî ve hissî dalgalanmalarla kendi kıyılarını döver. Sahilini, sınırlarını tahrip eder. Sahilini yani öteki ile irtibatını. Kendi içine çekilerek bir derinliğe ulaşabilir belki, ancak bir okyanus yalnızlığıdır onu bekleyen.  Çünkü bu derinlik algısından ürker sığ suların müptelaları. O, artık uzaktan temaşası güzel ve fakat yaklaşılınca rahatımızı (kafa konforu) bozacak bir tehdittir!
       Bu mânâda yazmak, yaşamakla emsaldir. Varlığını önce kendine duyurma ameliyesidir; yazmak ihtiyaçtır. Lâkin yazmak, sancılı, sıkıntılı bir süreci de yaşatır yazana…
       …
       Mesela ‘oturup şöyle, bir şiir yazsam’ deseniz, yazamazsınız. Yazsanız bile, o ne kadar şiir olur, bilemem. Yani şiire oturamazsınız. Şiir kendi gelir size; uğrar, yapacağını yapar ve gider veya sizde mihman bir gönül bulursa kalır istediği kadar, aşikâr olur, görünür/görülür… Sizin sesiniz, kelimeleriniz ya da sessizliğiniz olur. Doğrusu, şiir hep sizinledir. Herkese görünmese de vardır; kalbinize uğradıysa, aklınızı kuşattıysa ‘şairane’ bir sükût olur edanız. Eşyadan koparsınız, içinize çekilir, dışınıza yabancılaşırsınız. Bu haliniz biganelerce anlaşılmaz bir haldir; umursamazsınız.
       Büyük öfkenizin küçük yansımaları şaşırtır insanları, anlayamazlar. Anlayamadıkları, sizinle aynı halet-i ruhîye içinde gâma müptela olmadıkları için, incinebilirlerde! Anlatamazsınız! Sizden yansıyanların, söze ve sükûta bürünen ifadelerinizin bir iç oluştan, ahenkten, derin hissiyattan tezahür ettiğini bilemezler. Bilemedikleri, böyle bir halin yabancısı oldukları için, sıradan tepkiler verirler. Biraz daha kapanırsınız içinize, belki orada başlar şairin yalnızlığı. Şiirin sesini duyamayanların gürültülü gevezeliklerinden kaçan şair hassasiyeti, ikamet ettiği bünyeyi tahrip ederken,  ruhun yaralarını ‘onarır’.
       Burada şairi yoran, aşındıran, şiirin ağırlığı değildir; belki şairin çevresidir. O çevre ki şairin de ‘herkes’ gibi olmasını ister, görünenin yanında bir suret olmasını bekler. Oysa şair şiire mihman olmak durumundadır. Şair ise aradığı sükûneti, tenhalığı bulamayınca hırçınlaşır:“dilde gam var şimdilik lutf eyle gelme ey sürur/Olamaz bir hanede mihman mihman üstüne”
       …
       Ey dost,
       Bu yazıda bir bütünlük, anafikir arama. Yorma zihnini. Kaçan bir adamın, hep yolda olan ve hiçbir yere varamayanın, a’rafta kendisiyle konuşması say. Bizim yaptığımız “bu gürültülü dünyadan kitapların asude inzivasına iltica etmek”. Oradan yazarak varlığımızdan haber vermek. Varlığımı fark etmem senin varlığını bilmemle mümkün; yazmam bundandır…   

       İsa YAR

*Berceste dergisi ağustos 2007

                Aşikârdan saklı olana; insana, hayata ve şehre dair… 

           Gün, şehrin kirlenmişliğinden kaçarcasına, Şeyh Yunus türbesinin aşağısında Çakırtepe üzerinden süzülerek ve Ünye Kale’sinde solgun bir iz bırakarak çekildi semadan.

           Gecenin gizli saltanatı başlamadan, akşamın karanlık silueti sokakları kolaçan ederek sızdı şehrin hücrelerine. İnsanlar bir evleri olduğunu birden hatırlamışçasına, gecikmişlik telaşıyla boşaltırken sokakları, birkaç güvercin çatıları kollayarak uçtular. Kararan dev gölgelere benzeyen apartmanlarda peş peşe ışıklar yandı; sonra çekildi perdeler. Perdeler her yerdeler; gizlemeyen bilakis ifşa eden perdeler…

            Köşebaşındaki sokak lambası loş ışıkları ile bir tarafı aydınlatırken, diğer tarafın karanlığını çoğaltıyordu. Asırlık Saray Camiinden çıkan bir ihtiyar mütevazı adımlarla meydandaki ulu çınara doğru uzaklaşırken, şadırvana bir genç yaklaşıyordu. Tabakhane Deresi’nin denizle vuslatına tanıklık eden köprüden itibaren, deniz kenarında denizi görmeden, kendi dünyalarında sahil boyunca yürüyenler vardı. Çay bahçesinde köşedeki masada yalnız bir adam dergi okuyordu. Bir gurup genç, ellerinde cep telefonu, laubali şakalaşıyordu. Sanki Cengiz Aytmatov’un romanından kaçan mankurt sahilde, meydanda, sokakta anadiline küsmüş tabelaların altında dolaşıyordu! Ve şehir akşama, akşam geceye yaslanıyordu…

            Sokaklar giderek tenhalaştı. Kaldırımlar şairini, şair kaldırımları unutmuştu. Kuytuda bir köpek çöp bidonunu devirirken, bir kedi canhıraş kaçtı. Arastada çay ocağından bir şair uzaklaştı. Ay buluta yaklaştı. Deniz sahile taştı; bir adam yakamozlanarak ıslandı, ayyaştı. Bir mutfakta süt taştı; bir adamda sabır; bir sözden mânâ…

            Gecenin nabzı sükûtta atarken, bir anne bebeğini uyutuyordu. Bir baba, bir çocuğun yüreğini tutuyordu. Bir dost, bir dostu avutuyordu… Öğrenci yurdunun gurbet kokan odasında bir genç kitabını açarken, bir başkası yorgun, uykuya sığınarak gözlerini kapatıyordu.

            …

            Ve gece…
            “Ne sabahı göreyim, ne sabah görüneyim
               Gündüzler size kalsın, verin karanlıkları”

mısralarında saklı anlamın, şiirin mekânı gece. Bir yüreğin kendisiyle baş başa kalması, idrakin deli gömleğini giymesine ramak kala teslim olması, aynalardan kaçan suretin kendisine yakalanmasının vakti, gece. Şehir bir örtüye sarınır gibi geceye saklanırken, insan maskelerinden soyunuyordu. Şairin:

           “binlerce maskem var
           çıkarmaya korktuğum 
              ve hiçbirisi ben değilim!”

mısraları, gündüzde ve kalabalıkta bir anlam ifade ediyordu. İnsanın kendisiyle karşılaştığı, yüzleştiği sancılı bir zamandı gece. Her ne kadar ‘karanlık kovulmaz düşüncelerden’ mısraına yataklık etse de, gecenin aydınlığı aşikârdı.

           “Gece ki ruhumun ışığı, nur;
           Karanlık, akşamla kaldı gündüzde.
           Ben hergece bulurum gerçek huzuru”          
           …
          Kamer şak olduğu geceyi arıyordu; şiir şairini. Rayiha gülle gitmişti mavera ülkesine; söz manayla, Leyla Mecnunla… Kalan sükûttu ki, hüzündü gecenin diğer bir yüzü. Gece Şeb-i Yelda idi; söz imsakta, vaat misakta idi. Gece iki heceye, ben geceye gizlenmiştim. İki koldan izlenmiştim. Şafağı ve sabahı muştulayan bir ses, alâmet yoktu. Nefes alıp vermekteydi zaman; uyumak ölümdü; değil mi ki uyku ölümün kardeşiydi. “bana kefendir yatak, sana tabuttur havuz…”

          Gün geceyle örtülü, doğru yalanla kuşatılmıştı. Sükûtun rengi, sesin ahengi ve sözün de dengi vardı. Bir yerlerde Sakarya yüzüstü akarken, Dicle Fırat’a bakıyor, karanın denize at sürdüğü Burunucu’nda gece feneri çakıyordu. Kadılar Yokuşunda ihtişamla uyuyan ve o rüyadan hâlâ uyanamamış tarihî ev, bozgunda fetih rüyası görüyordu. Rüyada hattat Mustafa Râkım Efendi Celî Sülüs gülüyordu. Eski bir bey konağında örümcek ağ örüyordu. Acısu çeşmesinden su akıyor, bir meczup dalgın karanlığa bakıyordu. Bir adam, yüzünü kitaplara döndüğü odasında, günlüğüne not düşüyordu: “Kendimi, yıllardır mesleğimin ve adına yaşamak denilen günlük alışkanlıklarımın içinde sakladım! O kadar gizlendim ki, kendimi orada unuttuğumu fark ettiğimde artık kendim değildim…”  Niksar caddesinden egzozu patlak bir araba geçti. Her şey geçip gidiyor, yine de bir şeyler kalıyordu; belki eksiliyordu, ama kalıyordu.

          O zaman, iki sözle düğümleyelim yazıyı: ‘gamım gitmez nedendir?’

            İsa YAR

*sükût dergisi 4. sayı (Ekim 2006)

.                                                                  

                                        Bekir Dervişoğlu’na

        Hiç bu kadar derin olmamıştı yalnızlık. Bu sahil böylesine kimsesiz, sahipsiz kalmamıştı. Daha dün, ayak izlerimiz vardı kumsalda. Deniz böyle hırçın, martılar çığlık çığlığa değillerdi.

        Yosunlu kayalarda belli belirsiz siluetimiz, içimizi yansıtan suretimiz ve söyleyecek sözlerimiz vardı. Islak çocuk ayaklarımızla çiğnediğimiz kumlar, bugün hangi beton binada sükût halinde donuk? Ve o ıhlamur ağacı; Dereköy Yalı Mescidinin bahçesinde, ezan taşının hemen yukarısında, yaprakları rüzgârla şakalaşırken gölgesinde kimler yoktu ki… Mütebessim çehresi ve beyaz sakalını ıslatan gözyaşı kadar gerçekti Hace İsmail. Bekir Âbi’nin ‘Sakarya Türküsü’ okuyan sesinde aşikâr çile ve Ali Yılmaz’ın münzevi sükûtunda saklı huzur.

        Ben ‘kendi sesinin yankısından kaçan çocuk’. ‘sustum susmalardan medet umarak’ diyen şairin sesinde nihan.  Ne çok severdim hazanı ve ‘hüzün ki en çok yakışandı bize’. Ağustos zafer ayımızdı, eylül vurgunumuz oldu. Ertelenmiş vâdelere kaldık! Bu sahil belki çok değişmedi; yoksa değişen biz miydik? Yoruldum suları kulaçlamaktan, her yanımız adacık ama ‘muammer’ bir iskele aradığımız…

        Şehre dönmeliyim yüzümü. Uzaklaşmalıyım bu metruk zamandan, sahili de ardımdan sürükleyerek. Yeni şafaklara uyanmalı. Betül gözlü bir bebeğin masumiyetinde bakmalıyım hayata ve orada insanı görmeliyim. İnsanı, yani kendimi, ihmal edileni… Üçüncü şahıslar iç dünyamızı karanlık bir pencereden seyrettiler! Belki içimizin aydınlığını, dışından karanlık bir perdeyle sütreledik ve gösteremedik. Durduğumuz zaman ve zemin itibariyle alacakaranlık kuşağına, geceyle sabahın birleştiği noktaya denk düştüğümüzden midir, bilinmez.

        Sükûtun lisan olduğu, insanın insan olduğu mahfillerde huzur… Sözün bittiği yerde yeni bir lisan başlar. Hâl dillenir; gönül ram olur ve tahammülden sefere, mâsivadan maveraya bir hicret sürer gider… Rindane, dervişane…

    İSA YAR

* Berceste Dergisi/ Şubat 2006

         Biz a’raftayız!

          Seksen kuşağı! ‘80 öncesi çilekeşler ile sonrası kayıp nesil arasında bir yerdeyiz. Anlamaya/idrak ve anlamlandırmaya/izah başladığımız dönemde koptu film. Sonra boşluk… Düştüğümüz o boşlukta ne kadar savrulduk, unutulduk bilemiyorum. İrtibatı koparmıştık ve belki ertelenmiştik.

          Köprü, sanki tam bizim bulunduğumuz noktadan kırılmıştı. Genç kalabalık kalakaldık! Ne ileri, ne geri (a’raf). Bizden öncekiler yürüdü, geride bir hicran yarası bırakarak; gittiler… Sonrakiler bizim hafızamıza sahip değillerdi. Sahte bir dünyanın,  ‘fanusun’ içinde yetiştiler. Ne kendilerini tanıdılar, ne hayatı bildiler. Ekran karşısında büyüdüler, gürültü kirliliği içinde seslerini yitirdiler. Seslerini, yani kelimeleri… Lisansız ve insansız bir dünyanın, kırık fay hatları suni çimlerle gizlenmiş zemininde, ölümden ve hayattan habersiz oyalandılar.

        Bir biz kaldık ortada… 
          – 
        Biz hiç rahat insanlar olamadık. Tebessümümüz dahi donuktur ve hep hüzündür yüzümüzden okunan. Baharımızın daha başında buldu bizi eylül. Biz acı nedir biliriz. Sevda nedir, aşk nedir… Bunun içindir, kalbimizden çekeriz mürekkebi kalemimize. Heveslerini sevda sananlar, surete aldananlar anlayamaz yüreğimizi; dilimiz anlamadıkları gibi… ‘Melâli anlamayan nesle aşina değiliz’ diyordu Ahmet Haşim. Biz de eylülü anlamayanlara aşina değiliz.
       –
         Kimse tanımasa da biz biliriz Eylül Yusuflarını; adı Yahya olmuş, Bekir olmuş ne fark eder.  Öpmek istediği elin tokatladığı Ahmet Bey’in Sakarya akan gözlerindeki hüznü de tanırız. Zeki’nin şiirlerinde aşikâr hicran, bir vatan sevdasının bakiyesidir; biliriz. Yunus Emre’nin, “Şu dünyada iki şeye/ Yanar içim köynür özüm/ Yiğit iken ölenlere/ Gök ekini biçmiş gibi.” mısralarını en çok biz anlarız… Taşrada bir çay ocağında gamla demlenen çayı yudumlarken, tarihe bir bakıver imasıyla konuşan esafil-i şark misali adamlar vardır; ‘kökü mazide olan atiyiz’ derler de, muhteşem mazinin bugüne düşen gölgesinde bir gençlik görememenin sükût-u hayali ile gam içredirler, biliriz…
        –
         Bir mirasyedi gibi harcadık zamanı ve yaşamadık biz yaşanması gerektiği gibi. Lügatlerde unuttuğumuz kelimeler, dilimizde sese tebdil olunca anlayanı da kalmamıştı.

         Takvimden kopan yapraklar ömrümüzden yılları götürürken, bir yanımız delikanlı serkeşliğinde hoyrat, bir yanımız hayatın yakasını bırakmış gibi! Yılların suskunluğunda biriktirdiğimiz ve artık söyleyecek ne çok sözümüz vardı. Okumuş çocuklardık! Ancak, demir leblebiyi çiğner gibi kelimeleri telaffuz etmekten yorulmuştuk. Muhatabımızla muhabbetsiz sohbetler yapmaktan ise sükûtun renklerini bürünmek daha güzeldi. Bu sebepledir ki, sesimiz kısık, sözümüz mecaza mütemayil ve halimiz dervişane, rind gibi bir istiğnadır şimdi… Buna mukabil sükûtumuz anlamlıdır: o sükûtta nice çığlık, figan, öfke ve yalnızlık gizlidir. 

         Ve biliriz ki baharda saklı bir eylül vardır… Yine biliriz ki, hazanda bir bahar tomurcuklanır.

          İSA YAR

*Sükût dergisi/sayı.2  haziran-temmuz 2006 / *Kadıköy Life dergisi Eylül-Ekim 2007 / Türkiye Gazetesi 2006